پولشویی پاك كردن ردپای جرم
مقدمه
پول شویی (Money Laundering) فرایندی پیچیده، مستمر، درازمدت و گروهی است كه به طور معمول در مقیاسی بزرگ انجام می شود و می تواند از محدوده جغرافیایی – سیاسی یك كشور فراتر برود و به موجب آن پول كثیف حاصل از ارتكاب جرم تغییر شكل می یابد و به صورت مشروع و قانونی در میآید ، به نحوی كه منشاء مجرمانه آن از لحاظ ردیابی مشكل می شود .غالباً مجرمان سعی میكنند با استفاده از سیستم بانكی منابع و وجوه حاصل از جرم را تطهیر كنند. از آنجایی كه انگیزه مالی مهمترین انگیزه ارتكاب جرم است، جلوگیری از كسب درآمد نامشروع، یكی از ضروریات سالمسازی اقتصاد است و افراد را به سمت كسب درآمد حلال و قانونی سوق میدهد، با قانون مبارزه با پول شویی میتوان از تزریق آنها به كالبد اقتصاد كشور جلوگیری كرد .
تعریف پول شویی
پول شویی یك فعالیت غیرقانونی است كه در طی انجام آن، عواید و درآمدهای ناشی از اعمال خلاف قانون، مشروعیت مییابد. به عبارت دیگر پولهای كثیف ناشی از اعمال خلاف به پولهای تمیز تبدیل و در بدنه اقتصاد جایگزین می شود.
انواع درآمدهای نامشروع
درآمدهای نامشروع كه به پولهای كثیف معروف است را می توان به سه دسته تقسیم كرد :
پول سیاه : درآمدهایی كه از راه قاچاق كالا و مواد مخدر و ثروت های نامشروع دیگر به دست می آید .
پولهای خونین : به اقدامات ضد بشری و خیانت كارانه اطلاق می شود .
پول های خاكستری: به در آمدهایی گفته می شود كه ازكانال هایی زیر زمینی و پنهانی به دور از چشم مأموران حكومتی به دست می آید .
فرایند پول شویی شامل مراحل زیر است
1- جایگذاری
اولین مرحله از فرایند جرم پول شویی جایگذاری یا تزریق عواید حاصل از فعالیتهای مجرمانه به شبكه مالی رسمی ، با هدف تبدیل و تغییر منشا و یا مالكیت آن است . معمولاً جایگذاری عواید حاصل از جرم با تقسیم وجوه نقدی كلان به مبالغ كوچك صورت میگیرد . این شیوه به نحوی است كه وجوه سپردهگذاری شده (كمتر از سقف معین پیشبینی شده برای گزارش دهی ) متعاقباً به خارج انتقال مییابند و بسرعت استرداد میشوند . مجرمان این روش را در اغلب كشورها ، مورد استفاده قرار میدهند. (حتی اگر سقف معینی برای گزارش دهی معاملات نقدی وجود نداشته باشد )
از دیگر روشهایی كه مورد استفاده تطهیركنندگان پول قرار میگیرد ، استفاده از نام بستگان نزدیك یا سایر اشخاصی است كه به گونهای با مجرمان در ارتباط هستند . همچنین تشكیل شركتهای صوری یا شركتهایی كه اساساً به منظور پول شویی تاسیس میشوند و در نقاطی به ثبت میرسند كه مقررات در این خصوص آسان است .
روش دیگری كه مورد استفاده قرار میگیرد ، این است كه مهاجران مبالغ جزئی و كم را در یك حساب مشترك میریزند . گردش این حساب به نحوی است كه واریز به آن ، توسط اشخاص غیر مرتبط یا به صورت مبالغ جزئی صورت میگیرد .
-2 لایه گذاری
لایه گذاری مرحله دیگری از جرم پول شویی است . این مرحله معطوف به جداسازی عواید حاصل از جرم ، ازمنشاء غیر قانونی آن است . این عمل از طریق ایجاد لایههای پیچیده ناشی از معاملات (نقل و انتقالات ) چندگانه باهدف مبهم ساختن زنجیره عطف حسابرسی و عدم امكان ردیابی منشاء مالی صورت میپذیرد . این امر ، متضمن انجام دادن عملیاتی مانندحواله وجه سپرده شده نزد بانكها و موسسات مالی دیگر ،یا تبدیل سپرده نقدی به اسناد پولی دیگر ( اوراق بهادار ، سهام و چكهای مسافرتی) است .
-3 درهم آمیزی یا یكپارچه سازی
آخرین مرحله در فرایند پول شویی ، یكپارچه سازی یا فراهم آوردن پوشش و ظاهری مشروع برای توجیه قانونی عواید حاصل از فعالیتهای مجرمانه است . چنانچه مرحله لایه گذاری با موفقیت انجام شد ، عواید حاصل از جرم باید به نحوی وارد چرخه اقتصاد قانونی و رسمی شود.
این مرحله ، از طریق روشهای متعددی ، مانند سوق داراییهای نامشروع به سوی اشخاص یا شركتهایی كه به نحوی با مجرمان در ارتباط هستند ، یا از طریق روشهای دیگری مانند ، تاسیس شركتهای پوششی و غیره انجام میپذیرد .
روشهای پول شویی
1 - این پولها از حالت نقدینگی خارج و وارد سیستم بانكی می شود، سپس آنقدر جابه جا شده و از حسابی به حساب دیگر واریز میشوند تا هویت مالك واقعی آن مخدوش شود و بالاخره در آخرین مرحله با خرید سهام شركتها و یا سرمایهگذاری در عرصههای مختلف قانونی، فرم و شكل قانونی می یابند .
-2 از معمولترین و مهمترین روشهای پول شویی این است كه پولشویان برای كاهش جلب توجه مجریان قانون به عملیات پول شویی، مقادیر زیادی پول نقد را به مقادیر كوچكی تبدیل و یا به طور مستقیم در بانك سرمایه گذاری می كنند و یا با آن ابزارهای مالی چون چك، سفته و غیره می خرند و در مكانهای دیگر سپرده گذاری می كنند.
-3 ازشیوه های دیگر تطهیر پول می توان به سرمایه گذاری موقت در بنگاههای تولیدی - تجاری قانونی، سرمایه گذاری در بازار سهام و اوراق قرضه، ایجاد سازمانهای خیریه قلابی، سرمایه گذاری در بازار طلا و الماس، شركت در مزایده های اجناس هنری و كالاهای قدیمی و انتقال پول به كشورهای دارای مقررات بانكی آزاد مثل كشور سوئیس اشاره كرد. به صورتی كه پول كثیف زمانی كه در فعالیتهای قانونی وارد وسرمایه گذاری شود، در طول گردش و دست به دست شدن با پولهای تمیز مخلوط می شود، به طوری كه دیگر شناسایی آن ناممكن می شود.
-4 از دیگر شیوه های پول شویی خرید مغازهها، رستوران ها و كیوسكها است، جاهایی كه روزانه در آن روند و چرخه پول وجود دارد و بدین وسیله میتوان به طور مصنوعی با تزریق روزانه مبالغی از پولهای غیر قانونی به درآمد آنها بدون هیچگونه دردسری این پولها را به حسابی در بانك واریز كرد.
آثار منفی پول شویی
-1 افزایش پول شویی و جرم و جنایت سبب كاهش تقاضای پول و كاهش معینی در نرخ سالانه GDP می شود. همچنین رشد فعالیتهای زیر زمینی به علت رشد پول شویی، به دلیل ثبت نشدن در GDP، سیاستهای اقتصادی را تحت تاثیر قرار می دهد.
-2 پول شویی موجب شیوع بیشتر جرایم می شود و تمایل به سرمایه گذاری در فعالیتهای مولد را كاهش داده و موجب تضعیف بنیانهای اقتصادی كشور می شود.
-3 پول شویی بر توزیع درآمد در سطح جامعه نیز تاثیر می گذارد. در سطوح وسیع، فعالیتهای غیر قانونی نهفته، درآمد را از پس انداز كنندگان بزرگ به سمت سرمایه گذاران و پس انداز كنندگان كوچك و یا از سرمایه گذاریهای شفاف به سمت سرمایه گذاریهایی پر ریسك و با كیفیت پایین هدایت می كند و در نتیجه بر رشد اقتصادی تاثیر خواهد گذاشت.
-4 پول شویی سبب آلودگی مبادلات قانونی خواهد شد، بدین صورت كه اعتماد به بازارها و مبادلات قانونی به دلیل آلودگی ناشی از سطح وسیع اختلاس و كلاهبرداری ها مورد تردید قرار خواهد گرفت.
-5 ازدیگر اثرات منفی پول شویی، فرار سرمایه به صورت غیر قانونی از كشور است. بدین صورت كه پولهای خلاف برای تطهیر و سرمایه گذاری به كشورهای توسعه یافته غربی منتقل می شوند.
-6 تضعیف بخش خصوصی: پول شویان با هدف پنهان كردن عواید حاصل از فعالیتهای غیرقانونی خود، با استفاده از شركتهای پیشرو، عواید مزبــــــور را با وجوه قانونی مخلوط می كنند. از آنجایی كه این شركتها به وجوه غیرقانونی قابل توجهی دسترسی دارند كه به آنها كمك می كند تا محصولات و خدمات خود را با قیمتی كمتر از سطح قیمت بازار ارائه دهند این امر رقابت را برای شركتهای قانونی بسیار مشكل می كند و باعث بیرون رانده شدن توسط شركتها و سازمانهای مجرم از بازار و تضعیف بخش خصــوصی قانونی در اقتصاد می شود.
7 - تضعیف یكپارچگی و تمامیت بازارهای مالی: موسسات مالی متكی به عواید حاصل از فعالیتهای مجرمانه در مدیریت مناسب دارایی ها، انجام بموقع تعهدات و عملیات خود با مشكلات و چالشهای بیشتری مواجه اند.
8 - كاهش كنترل دولت بر سیاستهای اقتصادی: در بعضی از كشورهای درحال توسعه این عواید غیرقانونی ممكن است میزان بودجه دولت را تحت تاثیر قرار دهد و در نتیجه كنترل دولت را بر سیاستگذاریهای اقتصادی كاهش دهد. درواقع، گاهی حجم زیاد دارایی های انباشته شده مبتنی بر عواید حاصل از پول شویی، بازارها یا حتی اقتصادهای كوچك را در تنگنا قرار می دهد.
مبارزه با پول شویی
جهان امروز به صورت دهكده جهانی یا بازار جهانی است كه در آن هر روز میلیاردها دلار و یورو از یك قاره به قاره دیگر منتقل میشود ودر نتیجه جرایم مالی نوعی متفاوتی از رفتارهای مجرمانه شده است كه مستقیماً با اعمال خشونتآمیز مالی در ارتباط نیست.
تصویب و اجرای دقیق یك قانون مؤثر علیه پول شویی بدون شك هزینههایی را در قبال نقدینگی كلی در بازارهای مالی داخلی به دنبال خواهد داشت، اما در درازمدت منافع حاصل از آن در زمینه ایجاد اقتصادی سالمتر و قویتر متجلی و زیانهای ناشی از اجرای قانون پول شویی تا حد زیادی جبران میشود. مبارزه با پول شویی حلقه مفقودهای در مجموعه فعالیتهای دولت برای سالمسازی اقتصادی است. برای تحقق مبارزه با پول شویی اول باید نحوه معاملات اقتصادی را شفاف و نحوه نظارتها را قانونمند كرد و بعد به كشف و مقابله یا تطهیر پولهای سیاه پرداخت.در عین حال باید سیستم دقیق و هوشمندی داشته باشیم تا پس از تصویب، نحوه اجرا را كنترل كند. در حالی كه ما از ابزارهای اولیه مكانیزاسیون و تكنولوژیهای نو در سیستمهای مالی و پولی بیبهره هستیم.
جهت مبارزه با پول شویی پیشنهاد میشود :
1 - برای تحقق مبارزه با پول شویی ابتدا باید نحوه معاملات اقتصادی را شفاف و نحوه نظارتها را قانونمند كرد.
2 - شبكه بانكی درآمدهای كلان را مورد بررسی قرار دهد و مراجع قانونی و قضایی را مطلع كند تا منشا این درآمدها را بیابند. به این ترتیب با نظارت گسترده بر درآمدها از پول شویی و صدمات اقتصادی ناشی از آن كاسته میشود.
3 - دولت بسترهای لازم برای اجرای قانون مبارزه با پول شویی را آماده كند و فقط به ضمانتهای اجرایی سختافزاری یعنی برخوردهای فیزیكی اكتفا نكند چرا كه به تجربه ثابت شده است، چنین شیوههایی نتیجه مثبت نخواهد داشت.
4 - زیرساختهای ضروری برای مبارزه با پول شویی از طریق برپایی یك رژیم حقوقی جامع و در عین حال سختگیرانه پی ریزی شود .
5 - دولت با تاكید بر اجرای هدفمند این استراتژی(رژیم حقوقی جامع) و تلاشهای هر دو بخش دولتی و خصوصی و نیز تقویت تجهیزات و ساز و كارهای اجرایی در این مبارزه تلاش كند .
6 - به منظور سنجش درجة كارایی مقررات اجرایی ذی ربط و نیل به اهداف مورد انتظار ، نظام ارزیابی هماهنگی مشتمل بر شاخصهای كیفی و كمی برقرار و پیاده شود .
منابع :
1 - بهرام زاده ، ح ، شریعتی ، ح ، روشهای مبارزه با پول شویی ، تدبیر 149
-2 ترجمه، میرفخرایی، م ، قانون پول شویی و تامین منابع مالی تروریسم : واكنشهای پس از ?? سپتامبر ،
مجله حقوقی( دفتر خدمات بین الملل ) شماره 29
-3 خمامی زاده ،ف ، مبارزه با پول شویی در بانكها و موسسات مالی - نگاهی به قانون ضدتروریسم ایالات متحده امریكا ،مجله حقوقی( دفتر خدمات بین الملل ) شماره 29
4– عزیزیان ،ح، دستورالعمل اجرایی مقررات پیشگیری از پولشویی در بانك ، بانك مركزی جمهوری اسلامی ایران، 10/5/84
_ پرستو برومندفر: كارشناس ارشد اقتصاد
منبع:ماهنامه تدبیر،شماره ۱۸۵
